Gedragsverandering

Financiële zelfredzaamheid is meer dan alleen leren omgaan met geld. De houding, emoties en gewoontes van consumenten spelen een belangrijke rol, maar ook situationele factoren (zoals een inkomensterugval) en de omgeving zijn van groot belang.

Inzicht krijgen in de mogelijke oorzaken van gedrag is een belangrijke stap naar het ondersteunen van gedragsverandering.

Onbewust en hardnekkig

Een groot deel van ons financieel gedrag is onbewust gedrag. Vaak was onbewust gedrag eerst bewust, maar in de loop van de jaren is het ingesleten en een gewoonte geworden. Gedragsverandering kan daarom een ingewikkeld en langdurig proces zijn. Gedrag kan pas worden veranderd als iemand zich er bewust van is en de voordelen van verandering inziet.

Mensen raken gehecht aan hun manier van denken en doen. Zelfs als er nadelen kleven aan het huidige gedrag, dan nog geven mensen dat niet snel op, omdat ze niet weten wat de gevolgen zijn van het nieuwe gedrag. Vaak blijken de voordelen van het nieuwe gedrag pas op lange termijn. Op korte termijn zijn vooral de nadelen zichtbaar. Zo wil iemand sparen voor een vakantie of voor een (aanvullend) pensioen, maar betekent dat dat hij nu op zijn uitgaven moet letten en bijvoorbeeld minder uit kan geven aan boodschappen.

Keuzeomgeving

Naast de invloed van gewoontegedrag, maken we vaak ook keuzes doordat we onbewust geleid worden door de manier waarop keuzes en informatie worden gepresenteerd: de keuzeomgeving. Een kleine aanpassing van de keuzeomgeving kan grote effecten hebben op de keuzes die mensen maken. De besparing op een zorgverzekering kan bijvoorbeeld per maand of per jaar weergegeven worden. Een besparing van 4 euro per maand zal minder mensen in beweging brengen om over te stappen dan wanneer de besparing als 48 euro per jaar wordt weergegeven. Ondanks het feit dat de onderliggende informatie hetzelfde is, kan de manier waarop hetdeze wordt weergegeven gedrag sterk beïnvloeden.

Wat kunt u doen?

Om te weten hoe u een consument kunt begeleiden naar nieuw gedrag moet u weten welke stadia een proces van gedragsverandering kent. Ook is kennis van competenties en inzicht in hoe consumenten (financiële) keuzes maken belangrijk. Zo weet u welke vaardigheden een consument nodig heeft om financieel zelfredzaam te zijn, welke onbewuste processen er spelen die consumenten beïnvloeden en hoe u iemand het beste kunt bereiken.

Fasen van gedragsverandering

Een veelgebruikt model bij gedragsverandering is dat van Prochaska, Nocross en DiClemente. Het veranderingsproces wordt in een cirkel van zes stappen weergegeven; de motivatiecirkel. Elke stap is een fase in het proces. Met het inzicht in welke fase de consument zich bevindt kunt u uw communicatie, interventies of begeleiding beter afstemmen op zijn of haar behoefte.

Soms moet iemand een fase meerdere keren doorlopen om uiteindelijk tot nieuw gedrag te komen. Ook kan een consument zich voor het ene probleem in een andere fase bevinden dan voor een ander probleem. Analyseer voor elk probleem apart om welke fase het gaat en pas uw plan daarop aan.de motivatiecirkel gedragsverandering

Inzicht in financiële keuzes

Daarnaast is het belangrijk om te weten hoe en waarom consumenten financiële keuzes maken. Onbewuste processen die de consument beïnvloeden kunnen ervoor zorgen dat iemand keuzes maakt die niet passend bij zijn situatie zijn. Zo kan een consument bij het afsluiten van een online krediet beïnvloed worden door het bedrag dat als standaard op de site wordt aangegeven. Door consumenten bewust te maken van achterliggende psychologische processen en/of door de keuzeomgeving op een goede manier aan te passen, kunnen bewuste keuzes worden gestimuleerd.

Thaler en Sunstein geven in hun boek Nudge (2008) verschillende voorbeelden van hoe mensen ertoe gebracht kunnen worden om bepaalde keuzes te maken. Dit alles zonder de keuzevrijheid van mensen te beperken, maar door mensen een duwtje in de gewenste richting – een nudge – te geven. Een kleine aanpassing in de keuzeomgeving kan ervoor zorgen dat consumenten financiële keuzes maken die gezonder en/of bewuster zijn, waardoor de kans op financiële problemen wordt verkleind.

Kennis van competenties

Als laatste is het van belang om te weten of de consument de benodigde kennis en vaardigheden heeft en welk gedrag hij nu vertoont. Het Nibud heeft vijf competentiegebieden opgesteld om dit te kunnen toetsen.

Aan de slag met gedragsverandering?

Wilt u meer weten over hoe mensen te begeleiden? Het Nibud heeft een boek gepubliceerd met de processen die spelen bij financiële zelfredzaamheid; Geld en gedrag. U kunt het gratis downloaden.

Daarnaast doet het Nibud onder de leerstoel ‘Psychologische determinanten van economisch keuzegedrag’ veel onderzoek naar de effectiviteit van nudges op financieel gebied. U kunt voor advies hierover contact opnemen met Minou van der Werf, wetenschappelijk medewerker. Of stuur uw vraag via het Nibud contactformulier.

Contact

U kunt op verschillende manieren contact opnemen met het Nibud.

Ga verder

Om te weten hoe je een consument kunt begeleiden naar nieuw gedrag, moet je weten welke stadia een proces van gedragsverandering kent.”

Contact

U kunt op verschillende manieren contact opnemen met het Nibud.

Ga verder

Lezing Jongeren

Lezing Jongeren

Hoe komen jongeren rond? Hoe zit het met schulden?

meer info › Diensten

Lezing Financieel gedrag – interventies

Lezing Financieel gedrag – interventies

Over gedragsbeïnvloeding en effectiviteit.

meer info › Diensten
23 januari 2017

Financial guidance in Europa

lees meer › Blog
01 december 2016

Werken met het Geldplan: de eerste workshop!

lees meer › Blog

Onderzoek gedragsinterventies in schuldhulpverlening

Samen met Delta Lloyd Foundation doet Nibud onderzoek naar gedragsinterventies bij schulden.

lees meer › Praktijkverhaal

Kans op financiële problemen (2016)

Hoe mensen met hun geld omgaan is belangrijker dan hoogte inkomen.

lees meer › Onderzoeksrapport

Nibud-vuistregels gezond financieel gedrag

De vuistregels Check, Plan, Spaar helpen consumenten om geldproblemen te voorkomen.

lees meer › Artikel
27 september 2016

Je hebt anderen nodig om je eigen dromen te verwezenlijken

lees meer › Blog

Train de trainer Geldplan ‘Kom uit de geldzorgen!’

Train de trainer Geldplan ‘Kom uit de geldzorgen!’

Coördinatoren van vrijwilligers-organisaties.

meer info › Diensten

Workshop Geldplan ‘Kom uit de geldzorgen!’

Workshop Geldplan ‘Kom uit de geldzorgen!’

Gratis workshops voor vrijwilligers die willen werken met het Geldplan.

meer info › Diensten
18 april 2016

Een werkboek, om mee te werken

lees meer › Blog
11 april 2016

Schuldpreventie: van individu naar samenleving

lees meer › Blog